پاکیزگی شهر، نظم محیط شهری و صیانت از فضاهای عمومی، از مهم‌ترین شاخص‌های توسعه‌یافتگی و فرهنگ عمومی در هر جامعه به شمار می‌رود. بی‌تردید شهرداری‌ها به عنوان متولیان اصلی مدیریت شهری، وظیفه دارند با بهره‌گیری از امکانات، نیروهای خدماتی، برنامه‌ریزی مستمر و نظارت دقیق، نسبت به تنظیف معابر، جمع‌آوری پسماندها، پاکسازی کانال‌ها و حفظ زیبایی بصری شهر اقدام کنند. این یک مسئولیت روشن، قانونی و انکارناپذیر است. با این حال، واقعیت آن است که هیچ شهر پاک، منظم و ایمنی تنها با تلاش شهرداری شکل نمی‌گیرد؛ بلکه این همراهی و مسئولیت‌پذیری شهروندان است که می‌تواند ضامن موفقیت مدیریت شهری باشد.

امروز بیش از هر زمان دیگری باید پذیرفت که شهر فقط متعلق به شهرداری نیست، بلکه خانه مشترک همه شهروندان است. همان‌گونه که هر فرد در محیط خانه خود نسبت به نظم، پاکیزگی و سلامت فضای زندگی حساس است، در قبال محیط عمومی شهر نیز باید همین احساس مسئولیت را داشته باشد. اگرچه شهرداری موظف به نظافت شهر است، اما این وظیفه هرگز به معنای سلب مسئولیت از مردم نیست. برعکس، نخستین و ساده‌ترین نقش هر شهروند در حفظ پاکیزگی شهر آن است که خود به عامل آلودگی محیط تبدیل نشود.

کمترین انتظار از یک شهروند مسئول این است که زباله در خیابان، جوی‌ها، پیاده‌روها، فضاهای سبز و کانال‌های شهری رها نکند. این حداقل رفتار اجتماعی، اگرچه ساده به نظر می‌رسد، اما تأثیر آن در سلامت محیط شهری، کاهش هزینه‌های خدمات عمومی و جلوگیری از بروز مشکلات متعدد، بسیار گسترده و تعیین‌کننده است. زمانی که یک شهروند به‌راحتی زباله‌ای را از شیشه خودرو به خیابان پرتاب می‌کند، یا پسماند خانگی و ضایعات خود را در مسیر کانال‌های هدایت آب رها می‌سازد، در واقع فقط یک تخلف کوچک انجام نداده، بلکه به‌طور مستقیم به نظم عمومی، سلامت شهری و امنیت شهر آسیب وارد کرده است.

یکی از مصادیق مهم این مسئله، وضعیت کانال‌های بزرگ درون‌شهری در شهرهای مختلف کهگیلویه و بویراحمد است؛ کانال‌هایی که با هدف هدایت آب‌های سطحی، کنترل روان‌آب‌ها و پیشگیری از وقوع آب‌گرفتگی و سیلاب در مناطق شهری احداث شده‌اند. این کانال‌ها بخشی از زیرساخت‌های ضروری و حیاتی شهر هستند و نقش مهمی در حفظ امنیت شهروندان، به‌ویژه در فصل بارندگی، ایفا می‌کنند. با این حال، آنچه در برخی نقاط مشاهده می‌شود، فاصله زیادی با کارکرد اصلی این کانال‌ها دارد. گویی این مسیرهای مهم به جای آنکه محل عبور آب‌های سطحی باشند، به محلی برای انباشت انواع زباله، پلاستیک، پسماند خانگی و حتی نخاله تبدیل شده‌اند.

در این میان، هرچند شهرداری‌ها باید در زمینه پاکسازی مستمر، لایروبی، نظارت میدانی و برخورد با عوامل آلوده‌کننده محیط شهری با جدیت بیشتری عمل کنند، اما نمی‌توان از نقش مستقیم و غیرقابل انکار برخی شهروندان در شکل‌گیری این وضعیت چشم‌پوشی کرد. واقعیت این است که اگر زباله‌ای در کانال‌ها ریخته نمی‌شد، اگر هر شهروند تنها به وظیفه ساده و انسانی خود در قبال محیط پیرامونش عمل می‌کرد، بخش مهمی از این مشکلات اساساً به وجود نمی‌آمد. اینجا دقیقاً همان نقطه‌ای است که باید نقش مردم را جدی‌تر، عمیق‌تر و صریح‌تر مورد توجه قرار داد.

شهروندی فقط بهره‌مندی از خدمات شهری نیست؛ شهروندی یعنی مشارکت در حفظ منافع عمومی. یعنی هر فرد خود را شریک در نگهداری از شهری بداند که در آن زندگی می‌کند. وقتی فردی زباله در خیابان یا کانال رها می‌کند، در حقیقت هزینه بی‌توجهی خود را بر دوش همه شهروندان می‌گذارد. افزایش آلودگی بصری، انتشار بوی نامطبوع، رشد آلودگی‌های محیطی، انسداد مسیر آب، تشدید آب‌گرفتگی در زمان بارش‌ها، افزایش هزینه‌های پاکسازی و فرسایش چهره شهر، تنها بخشی از پیامدهای این رفتارهای نادرست است. این مشکلات نه‌تنها شهرداری، بلکه کل شهر و همه ساکنان آن را متأثر می‌کند.

از سوی دیگر، باید توجه داشت که هزینه پاکسازی شهری، هزینه‌ای عمومی است و از منابعی تأمین می‌شود که متعلق به همه مردم است. بنابراین هر اندازه شهروندان در رعایت اصول ساده نظافت شهری کم‌توجه باشند، بخش بیشتری از توان، وقت و بودجه مدیریت شهری به جای توسعه، زیباسازی و ارتقای خدمات، صرف جبران همین بی‌توجهی‌ها خواهد شد. به بیان روشن‌تر، زباله‌ای که یک شهروند به‌سادگی در محیط رها می‌کند، فقط چهره شهر را مخدوش نمی‌کند، بلکه بخشی از منابع عمومی را نیز هدر می‌دهد؛ منابعی که می‌توانست صرف بهبود زیرساخت‌ها، توسعه فضای سبز، آسفالت معابر، بهسازی مبلمان شهری و افزایش کیفیت زندگی مردم شود.

فرهنگ شهرنشینی زمانی معنا پیدا می‌کند که مردم در کنار مطالبه‌گری، به وظایف خود نیز پایبند باشند. درست است که شهروندان از شهرداری انتظار خدمات مستمر و مطلوب دارند، اما این مطالبه زمانی منصفانه و مریم پارسا: اثربخش است که با رفتار مسئولانه همراه باشد. نمی‌توان از یک‌سو انتظار شهری پاک، زیبا و ایمن داشت و از سوی دیگر با ریختن زباله در معابر و کانال‌ها، خود به عاملی برای برهم زدن این نظم تبدیل شد. شهر سالم و پاک، نتیجه تعامل دوطرفه میان مدیریت شهری و مردم است، اما در این میان، نقش شهروندان نقشی زیرساختی و ماندگار است؛ زیرا تا زمانی که رفتار عمومی اصلاح نشود، هیچ میزان از خدمات شهری نیز نمی‌تواند به تنهایی ضامن پاکیزگی پایدار باشد.

امروز بیش از هر زمان دیگری نیاز است که موضوع مسئولیت اجتماعی شهروندان در قبال محیط شهری به یک مطالبه عمومی و فرهنگ فراگیر تبدیل شود. خانواده‌ها باید این مسئولیت را به فرزندان خود آموزش دهند، مدارس باید فرهنگ حفظ محیط شهری را تقویت کنند، رسانه‌ها باید نسبت به پیامدهای بی‌توجهی به پاکیزگی شهر آگاهی‌بخشی مستمر داشته باشند و خود مردم نیز با تذکر دلسوزانه و رفتار مسئولانه، به شکل‌گیری یک فرهنگ صحیح کمک کنند. شهر را نمی‌توان فقط با ماشین‌آلات رفت‌وروب پاک نگه داشت؛ شهر زمانی پاک می‌ماند که ذهن و رفتار شهروندان نیز با اصول زندگی شهری همراه شود.

بی‌تردید کانال‌های درون‌شهری که برای جلوگیری از سیلاب و هدایت آب‌های سطحی احداث شده‌اند، نباید قربانی بی‌تفاوتی و رفتارهای نادرست برخی افراد شوند. این کانال‌ها برای حفظ ایمنی شهر ساخته شده‌اند، نه برای انباشت زباله. هر پسماندی که در این مسیرها رها می‌شود، می‌تواند در زمان بارندگی به عاملی برای انسداد جریان آب و بروز خسارات جدی تبدیل شود. از این رو، مسئولیت شهروندان در این زمینه نه یک توصیه اخلاقی ساده، بلکه یک ضرورت اجتماعی و حتی مسئله‌ای مرتبط با امنیت و سلامت عمومی است.

در نهایت باید گفت پاکیزگی شهر، اگرچه در حوزه مسئولیت اجرایی شهرداری‌ها تعریف می‌شود، اما در عمل بیش از هر چیز به میزان فرهنگ، مشارکت و مسئولیت‌پذیری شهروندان وابسته است. شهروند خوب کسی نیست که فقط از خدمات شهری استفاده کند، بلکه کسی است که خود را در قبال سرنوشت شهر مسئول بداند. اگر مردم به این باور برسند که پاک نگه داشتن شهر از مقابل خانه، کوچه، خیابان و کانال‌های شهری آغاز می‌شود، بی‌تردید بسیاری از مشکلات موجود کاهش خواهد یافت. آینده شهرهای ما، بیش از آنکه به تعداد نیروهای خدماتی وابسته باشد، به نوع نگاه و رفتار ما شهروندان بستگی دارد؛ رفتاری که می‌تواند شهر را به محیطی پاک، امن، زیبا و شایسته زندگی تبدیل کند.